Mỗi thị trường đều có cách tự nhào nặn nên những thế hệ con người của riêng mình. Giống như một môi trường coi trọng sự sáng tạo sẽ dung dưỡng những tư duy không ngừng đổi mới, một thị trường đề cao tri thức sẽ tự khắc thúc đẩy con người liên tục học hỏi để vươn lên. Thị trường pháp lý cũng tuân theo quy luật tất yếu đó. Cách thị trường vận hành và tôn vinh các giá trị sẽ trực tiếp định hình nên vị thế của những luật sư mà nó tạo ra.
Nhưng gần đây, tôi thấy thị trường pháp lý bắt đầu dung túng cho một thói quen nực cười khi đánh giá năng lực một luật sư hoàn toàn bằng những phép tính cơ học ở kết quả cuối cùng. Có người hăm hở khoác lên nhau cái danh “đại luật sư” rồi tự biến mình thành những món “hàng hot” trên thị trường pháp lý hỗn loạn. Ở nhánh chuyên tranh tụng, thước đo cho một “đại luật sư” được họ cân đếm bằng số trận thắng thua, như thể công lý là một sàn đấu thể thao ăn tiền để họ tích lũy thành tích. Còn ở nhánh chuyên tư vấn, đẳng cấp của những vị “đại luật sư” lại được định lượng bằng số lượng doanh nghiệp, hoặc cái cách họ chen chân vào các thương vụ nghìn tỷ.
Người ta hào hứng quy đổi giá trị tư duy của một người làm luật ra thành số lượng khách hàng, hoặc đếm xem có bao nhiêu chữ số 0 trong giá trị hợp đồng lớn nhất mà họ từng ký. Họ quên mất rằng, về mặt luật pháp và đạo đức, luật sư không phải là một nghề kinh doanh thuần túy dù về mặt vận hành thực tế đây là một loại dịch vụ có tính thương mại tương đối cao. Sự nhầm lẫn giữa công cụ sinh tồn và sứ mệnh nghề nghiệp đã dẫn đến một hệ lụy cay đắng rằng cứ như thể cái mác “đại luật sư” cao quý ấy không được dệt nên từ tri thức pháp lý, mà chỉ là một bảng tổng kết kết quả cơ học được thổi phồng từ những con số vô hồn.
Thực tình, những câu hỏi và cách tư duy ấy chẳng có gì sai. Nhưng nhìn rộng ra, tôi cứ thấy nó ngộ ngộ, có gì đó thật lệch lạc. Nếu đâu đó còn tồn tại nhánh hành nghề nào đó cứ tiếp tục loay hoay với tư duy kiểu “trọc phú”, nơi người ta chỉ biết mang những con số ra để tâng bốc, định giá và phủ bóng lên nhau thì biết đến bao giờ chúng ta mới tiệm cận được một thị trường pháp lý chuẩn mực, chuyên nghiệp và nhân văn đúng nghĩa?
Chẳng lẽ luật sư thuần túy chỉ là một nghề kinh doanh và giá trị của người làm luật chỉ được đo bằng doanh số thu về? không, đó là một sự lệch chuẩn nguy hiểm trong tư duy hành nghề, khi cán cân công lý, niềm trắc ẩn nhân văn và trách nhiệm với cộng đồng bị coi là những khái niệm xa xỉ, nhường chỗ cho lòng tham thương mại. Càng hành nghề, tôi càng nhận ra những con số cơ học ấy chưa bao giờ là thước đo quan trọng nhất. Câu hỏi lớn hơn, đáng để chúng ta phải tự soi rọi lại chính mình, đó là những chiến thắng, những thương vụ đình đám ấy được tạo ra bằng điều gì? Chúng được đánh đổi bằng tri thức, bằng sự bảo vệ kẻ yếu, hay được xây dựng trên sự thao túng và những cuộc ngã giá nhân danh pháp luật?
Trong nghề luật, kết quả cuối cùng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với giá trị thực chất. Ở nhánh chuyên tranh tụng, một chiến thắng tại tòa chưa chắc đã là công lý. Còn ở nhánh chuyên tư vấn, không phải thương vụ nào cũng đi đến thành công và cũng chẳng có giải pháp pháp lý nào có thể triệt tiêu được mọi rủi ro tuyệt đối cho khách hàng.
Một bản án có thể tuyên một bên thắng kiện, một hợp đồng có thể được ký kết thành công. Nhưng điều khiến xã hội đặt niềm tin vào bản án ấy hay điều khiến khách hàng trân trọng giải pháp tư vấn ấy không nằm ở cái kết cục bề nổi, mà nó nằm ở niềm tin rằng kết quả đó được hình thành từ một quá trình khách quan, minh bạch, thượng tôn pháp luật và được soi chiếu bằng tư duy lập luận sắc bén, chứ không phải bởi những yếu tố “đi đêm” hay những tác động nằm ngoài hồ sơ. Đó mới là khác biệt cốt lõi giữa một kết quả mang tính thời điểm và một giá trị mang tính bền vững.
Ngày nay, chúng ta không khó để bắt gặp những lời giới thiệu lấp lánh, thậm chí có phần chèo kéo, mời chào vồn vã về các công ty luật hay các luật sư trên khắp các nền tảng mạng xã hội. Người ta sa đà vào việc phô diễn những vụ việc đình đám, những hợp đồng hàng nghìn tỷ, hay những chiến thắng nối tiếp nhau như một cách tiếp thị thương mại rẻ tiền. Điều đó hoàn toàn lạc lõng với sự trầm mặc của nghề luật. Bởi lẽ, một người làm nghề nghiêm túc sẽ tự hào về thành quả lao động bằng sự tín nhiệm thầm lặng, chứ không bằng những tiếng rao ồn ào.
Một thực tế nhức nhối là những giá trị cốt lõi của nghề luật đang bị gạt sang bên lề. Người ta không còn tôn vinh tư duy pháp lý sắc bén, không màng đến những lập luận đanh thép làm thay đổi nhận thức của Hội đồng xét xử, càng không quan tâm đến những đóng góp cho sự phát triển của nền tư pháp. Thay vào đó, thứ được đem ra cân đo đong đếm, được đem ra “rao bán” như một thứ quyền lực tối thượng lại là những mối quan hệ ngầm, những lời hứa hẹn đổi chác, và những khả năng “chạy chọt”, “kết nối”. Những câu chuyện nửa kín nửa hở ấy được thêu dệt một cách công khai, biến tướng thành một thứ luật bất thành văn, gieo rắc vào đầu cộng đồng một niềm tin độc hại rằng chiến thắng được định đoạt bằng năng lực đi cửa sau và tác động hậu trường, chứ không phải bằng sự thượng tôn pháp luật.
Khi thị trường bắt đầu tôn vinh những “mối quan hệ” thay vì trí tuệ, đó là lời cảnh báo về một sự lệch lạc mang tính hệ thống. Một nền tư pháp tiến bộ không bao giờ được phép dung dưỡng cho tư duy “hậu trường”. Giá trị cốt lõi của người luật sư chỉ tồn tại ở bản lĩnh bảo vệ công lý, sự uyên bác về pháp lý và một nền tảng đạo đức bất di dịch. Mọi nỗ lực chạy theo doanh thu hay tỷ lệ thắng thua bằng các thủ thuật phi pháp lý đều là sự phản bội lại sứ mệnh cao cả của nghề luật.
Đã đến lúc phải trả lại sự trong sạch cho thị trường pháp lý. Khách hàng, doanh nghiệp, cộng đồng và toàn xã hội cần một cái nhìn lý tính để định giá chuẩn xác năng lực thực sự của người hành nghề. Sự tôn vinh phải được đặt vào đúng vị trí của nó, trao cho những luật sư dùng tri thức để bảo vệ lẽ phải, dùng lập luận để thuyết phục cơ quan tài phán và nhất là dùng danh dự nghề nghiệp để phụng sự tinh thần thượng tôn pháp luật.
Luật sư Phan Khắc Nghiêm
Công ty Luật TNHH NPK Quốc tế
