Thành phố Bắc Ninh: Quản trị dựa trên tầm nhìn dài hạn

Xây dựng chuẩn quản trị mới

Bắc Ninh bước vào chặng đường mới với nhiều lợi thế hiếm có: Vị trí gần Thủ đô, các khu công nghiệp quy hoạch bài bản, khả năng thu hút đầu tư nước ngoài, mạng lưới làng nghề, hệ thống di sản dày đặc, vùng nông nghiệp và sinh thái giàu tiềm năng. Sau khi hai không gian từng mang tên Bắc Ninh và Bắc Giang được đặt trong một chỉnh thể, quy mô lớn hơn có thể tạo ra sức mạnh liên kết mới. Tuy nhiên, quy mô lớn cũng làm cho bài toán quản trị phức tạp hơn. Một quyết định về giao thông, khu công nghiệp, đô thị hay môi trường có thể tác động đồng thời đến nhiều địa bàn, nhiều cộng đồng và nhiều nhóm lợi ích.

Đô thị Bắc Ninh được xây dựng đồng bộ, hiện đại. Ảnh: Quốc Trường.

Vì vậy, yêu cầu đầu tiên không chỉ là làm nhanh hơn mà là cần những quyết định tốt hơn. Quyết định tốt phải đúng thẩm quyền, dựa trên dữ liệu đáng tin cậy, được cân nhắc đầy đủ về kinh tế – xã hội, môi trường và văn hóa; đồng thời phải chỉ ra ai chịu trách nhiệm, nguồn lực ở đâu và người dân có thể giám sát bằng cách nào. Đây chính là điểm phân biệt giữa quản lý theo công việc phát sinh và quản trị dựa trên tầm nhìn dài hạn.

Trong một thành phố công nghiệp, đất đai dễ được nhìn trước hết như nguồn lực để mở đường, xây khu đô thị, phát triển nhà máy và dịch vụ. Cách nhìn ấy cần thiết nhưng chưa đầy đủ. Trên cùng một thửa đất có thể tồn tại sinh kế của một gia đình, ký ức của một làng, không gian của một lễ hội, dòng chảy tiêu thoát nước hoặc một hệ sinh thái phải mất nhiều năm mới hình thành.

Pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn, đất đai, bảo vệ môi trường và di sản đã đặt ra những khuôn khổ quan trọng cho việc lập, thẩm định, công khai và tổ chức thực hiện quy hoạch. Vấn đề còn lại là làm sao để các yêu cầu ấy đi vào chất lượng thực chất của từng quyết định. Việc lấy ý kiến không nên được thực hiện khi phương án gần như đã khép lại. Thông tin không nên chỉ gồm bản đồ kỹ thuật khó đọc mà cần giải thích rõ dự án đem lại điều gì, lấy đi điều gì, nhóm nào được hưởng lợi, nhóm nào chịu tác động và phương án giảm thiểu tổn thương ra sao.

Thành phố mới càng cần tránh một khuôn mẫu phát triển áp dụng đồng loạt cho mọi vùng. Trục công nghiệp và đô thị hóa cao ở phía Nam cần tiêu chuẩn nghiêm về hạ tầng xã hội, nước thải, giao thông và nhà ở. Vùng Yên Thế, Tây Yên Tử, Lục Ngạn cùng các khu vực đồi rừng, cây ăn quả và sinh thái phía Bắc cần được nhìn nhận như một năng lực kinh tế lâu dài, không phải quỹ đất chờ chuyển đổi. Các hành lang sông Cầu, sông Thương và sông Đuống cần được quản trị theo lưu vực, bởi ô nhiễm và dòng chảy không dừng lại ở ranh giới của một phường, xã.

Từ cấu trúc ấy, Bắc Ninh nên xây dựng bộ tiêu chí quản trị riêng cho từng tiểu vùng. Vùng công nghiệp cần chỉ tiêu bắt buộc về sức chịu tải môi trường và hạ tầng xã hội; vùng di sản cần kiểm soát chiều cao, mật độ và cảnh quan; vùng cây ăn quả, đồi rừng cần giới hạn chuyển đổi đất và bảo vệ chuỗi giá trị nông nghiệp; vùng làng nghề cần lộ trình đổi mới công nghệ, di dời hợp lý và cơ chế hỗ trợ sinh kế. Đây không phải là chia nhỏ thành phố mà là quản trị theo đúng sự khác biệt để các vùng bổ trợ cho nhau.

Ba cơ chế riêng cho một thành phố hình thành từ hai không gian

Thứ nhất, Bắc Ninh cần có cơ chế đánh giá tác động liên vùng đối với dự án lớn. Một khu công nghiệp, tuyến giao thông hoặc khu đô thị có thể tạo nguồn thu và việc làm ở địa bàn này nhưng làm tăng nhu cầu nhà ở, trường học, bệnh viện, xử lý rác thải hoặc tiêu thoát nước ở địa bàn khác. Hồ sơ dự án vì vậy không nên chỉ trả lời dự án có phù hợp tại nơi đặt công trình hay không mà phải chỉ ra vùng nào được hưởng lợi, vùng nào tiếp nhận áp lực, chi phí xử lý được phân bổ ra sao và cơ quan nào chịu trách nhiệm phối hợp.

Thứ hai, thành phố cần thiết lập cơ chế một cách hiểu pháp lý đối với những thủ tục thường phát sinh. Một đầu mối liên ngành nên có trách nhiệm rà soát những văn bản, quy định đang có nhiều cách hiểu khác nhau, ban hành hướng dẫn thống nhất trong phạm vi thẩm quyền và công khai các tình huống đã được giải đáp để người dân, doanh nghiệp có thể dự liệu.

Thứ ba, cần có cơ chế cân bằng lợi ích và chi phí giữa các tiểu vùng. Nơi đặt nhà máy có thể nhận nguồn thu nhưng nơi có khu nhà ở công nhân, tuyến đường vận chuyển hoặc nguồn tiếp nhận nước thải lại phải gánh áp lực lớn hơn. Việc phân bổ ngân sách đầu tư hạ tầng không nên chỉ dựa trên dân số hoặc địa giới mà cần tính đến dòng lao động, dòng hàng hóa, sức chịu tải môi trường và những dịch vụ công mà mỗi khu vực đang cung cấp cho toàn thành phố.

Ba cơ chế này có thể được thử nghiệm trước với một số dự án liên quan đồng thời đến công nghiệp, đô thị, giao thông và môi trường. Kết quả thí điểm cần được công khai, đánh giá bằng dữ liệu và điều chỉnh trước khi áp dụng rộng hơn. Cách làm từng bước sẽ giúp đổi mới quản trị mà không tạo thêm một tầng thủ tục hình thức.

Lắng nghe người dân

Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và các quy định chuyên ngành đã khẳng định quyền được biết, được tham gia ý kiến và được giám sát của người dân đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng.

Đối thoại bắt đầu bằng việc cung cấp thông tin đủ sớm, bằng ngôn ngữ dễ hiểu; ghi nhận cả ý kiến đồng thuận và không đồng thuận; trả lời trực tiếp những lo ngại về thu hồi đất, sinh kế, môi trường, tái định cư, học hành và việc làm. Sau đối thoại, cơ quan có thẩm quyền cần công khai nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào không được tiếp thu và lý do.

Bắc Ninh có thể đi thêm một bước bằng cách xây dựng cơ chế tham vấn sớm đối với những dự án lớn hoặc dự án tác động mạnh đến môi trường, văn hóa và sinh kế. Với dự án gần làng quan họ, khu di tích, làng nghề, vùng cây ăn quả hoặc lưu vực các sông lớn, tài liệu tham vấn cần có riêng phần đánh giá tác động văn hóa và sinh kế, không hòa lẫn trong những chỉ số kinh tế chung. Ý kiến phản hồi nên có mã theo dõi; kết quả xử lý phải được lưu giữ trên một nền tảng chung. Công nghệ ở đây không thay thế đối thoại nhưng làm cho quá trình đối thoại minh bạch và kiểm chứng được.

Bảo đảm chất lượng sống

Thành công của Bắc Ninh trong thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp là nền tảng quan trọng cho vị thế hôm nay. Nhưng ở giai đoạn mới, tiêu chí đánh giá không thể chỉ là số dự án, vốn đăng ký, giá trị xuất khẩu hoặc số khu công nghiệp được lấp đầy. Một thành phố đáng sống còn phải được đo bằng chất lượng không khí, nguồn nước, khả năng tiếp cận bệnh viện, trường học, nhà ở, giao thông công cộng và mức độ an toàn của người lao động.

Dây chuyền sản xuất tại Công ty trách nhiệm hữu hạn Nano Hightech Việt Nam (Khu công nghiệp Song Khê – Nội Hoàng). Ảnh: Đỗ Quyên.

Mỗi dự án công nghiệp lớn đều tạo ra nhu cầu đi kèm về nhà ở, giáo dục, y tế, xử lý chất thải và kết nối giao thông. Nếu những nhu cầu này chỉ được xử lý sau khi nhà máy đã vận hành, ngân sách và cộng đồng sẽ phải gánh phần chi phí mà lẽ ra cần được tính ngay trong quyết định đầu tư. Vì vậy, Bắc Ninh nên lượng hóa nhu cầu hạ tầng xã hội phát sinh từ từng dự án lớn và xác định ngay từ đầu phần trách nhiệm đóng góp của nhà đầu tư. Việc lựa chọn dự án cũng cần xem xét chất lượng công nghệ, mức sử dụng năng lượng, khả năng tham gia của doanh nghiệp địa phương và mức đóng góp thực chất cho hệ sinh thái kinh tế của thành phố.

Sự nhất quán của môi trường pháp lý cũng là một loại hạ tầng. Nhà đầu tư cần biết điều kiện nào phải đáp ứng, hồ sơ nào phải cung cấp, thời hạn nào được áp dụng và cơ quan nào chịu trách nhiệm trả lời. Cùng một câu hỏi không nên nhận nhiều cách hiểu ở các địa bàn khác nhau. Một quy trình rõ ràng, dữ liệu liên thông và cơ chế phối hợp có thời hạn sẽ có giá trị lâu dài hơn những ưu đãi thiếu ổn định.

Sàng lọc đầu tư vì thế không đồng nghĩa với thu hẹp cơ hội phát triển. Đó là lựa chọn sự phát triển ít để lại chi phí ẩn hơn cho tương lai. Thành phố có quyền kỳ vọng ở nhà đầu tư không chỉ vốn và công nghệ mà còn sự tuân thủ, trách nhiệm môi trường và mối quan hệ bền vững với cộng đồng sở tại.

Đường sá, khu công nghiệp, trung tâm đổi mới sáng tạo và các công trình lớn có thể tạo nên hình hài của một thành phố. Nhưng niềm tin mới quyết định sức sống lâu dài. Niềm tin hình thành khi người dân thấy quyền lợi hợp pháp của mình được tôn trọng; doanh nghiệp thấy chính sách được áp dụng nhất quán; cán bộ dám làm trong khuôn khổ pháp luật và người có thẩm quyền sẵn sàng giải thích về quyết định của mình.

Trong chặng đường mới, điều Bắc Ninh cần làm là chuyển những lợi thế sẵn có thành chất lượng quản trị cụ thể: Quy hoạch có tầm nhìn, thủ tục có thể dự báo, dữ liệu có thể kiểm chứng, đối thoại diễn ra từ sớm và quyết định công luôn gắn với một địa chỉ chịu trách nhiệm.