Chiều cuối năm vào trại tạm giam để trao đổi với thân chủ trước khi phiên tòa diễn ra ngay sau kỳ nghỉ tết dương lịch, một cảm giác thật khó diễn tả làm sao khi mà ranh giới mong manh của sự sôi động và tĩnh lặng chỉ cách nhau bởi một bức tường bao cao chót vót – ranh giới của tự do và mất tự do kèm theo nỗi niềm trĩu nặng nhưng luôn khát khao mong chờ vào sự bao dung và chính sách nhân đạo của pháp luật.
Nếu trước đây, mỗi người ở vào thời khắc giữa năm cũ và năm mới, người ta thường ngồi tổng kết xem năm qua đã thu hoạch được thành quả gì?. Còn giờ đây xu hướng tổng kết của người thành công có lẽ đã khác và thường được cô đọng vẻn vẹn bởi cụm từ “Ôi may quá, năm qua mình bình an, không bị dây dưa vào vòng lao lý”. Điều đó cho thấy xu hướng quan tâm đến sự an toàn pháp lý được con người ta ưu tiên đặt lên hàng đầu so với sự quan tâm về cơm áo gạo tiền trước đây.
Sự chuyển dịch này có lẽ là xu hướng tất yếu của sự chuyển dịch từ trạng thái duy trì “sự tồn tại” sang trạng thái “thịnh vượng bền vững” bởi khi xã hội phát triển, con người tích lũy được tài sản nhiều hơn, họ bắt đầu lo sợ những rủi ro có thể làm mất đi thành quả đó. An toàn pháp lý chính là “lớp áo giáp” bảo vệ tài sản, quyền sở hữu và sự tự do của cá nhân họ. Nếu không an toàn về pháp lý, những gì họ kiếm được đều có thể bị đe dọa hoặc mất trắng bởi các rủi ro pháp lý hoặc có sự thay đổi chính sách ở tầm vĩ mô.
Còn với những người đã bị khởi tố và đang chờ ngày đưa ra xét xử, có lẽ họ chỉ biết co mình ở một góc buồng giam để trải lòng xâu chuỗi lại xem hành vi của mình bị cáo buộc đã được lột tả, phản ánh khách quan hay còn bị oan sai?. Nhưng tôi tin dù họ suy tư theo hướng nào thì cũng đều có niềm tin vào pháp luật vì họ có hành lang pháp lý để thực hiện quyền biện luận suy đoán vô tội, có quyền được biết thời hạn tạm giam và nhất là có quyền được nhờ luật sư bảo vệ để mang đến những thông tin pháp lý khách quan và hy vọng về sự công bằng. Không những vậy họ còn được tăng cường quyền được đối xử nhân đạo khi Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú 2025 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 quy định về chế độ về ăn, ở, mặc và chăm sóc y tế. Tóm lại, họ vẫn có đầy đủ quyền công dân ngoại trừ các quyền bị hạn chế trực tiếp bởi lệnh bắt giam nên chẳng có lý gì để họ từ bỏ sự mong chờ vào sự công minh, chính sách khoan hồng và nhân đạo của pháp luật được cụ thể hóa thông qua phán quyết có lý có tình của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Vẫn biết nền tố tụng của chúng ta là nền tố tụng pha trộn giữa tranh tụng và xét hỏi (inquisitorial/hybrid system) nên thẩm phán luôn là người điều hành chủ động, có quyền trực tiếp xét hỏi người bị buộc tội để làm rõ sự thật khách quan của vụ án, do đó nó hoàn toàn khác so với nền tố tụng tranh tụng thuần túy (adversarial system) khi mà thẩm phán chỉ giữ vai trò như một “trọng tài” và chỉ đưa ra phán quyết khi dựa trên chứng cứ và lập luận của các bên trình bày tại phiên tòa. Tuy nhiên, với sự cải cách tư pháp không ngừng theo hướng “tăng cường tranh tụng” trong mô hình xét hỏi truyền thống, thời gian qua đã từng bước sản sinh ra các phiên tòa hình sự của các vụ đại án về kinh tế có sắc mầu của sự nhân văn, dân chủ, minh bạch nhưng vẫn đảm bảo được nguyên tắc không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Nhất là khi lượng hình phạt, các cơ quan tố tụng đã có sự linh hoạt nhất định trong việc áp dụng tinh thần của Nghị quyết 68-NQ/TW để chuyển dịch mạnh mẽ từ quan điểm trừng phạt sang giáo dục và khắc phục hậu quả, tạo điều kiện cho các doanh nhân, doanh nghiệp “sửa sai” để tiếp tục đóng góp cho xã hội thay vì phải đối mặt với các bản án hình sự khắc nghiệt như trước đây.
Điều đó cho thấy, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào con người ta cũng cần có niềm tin vào pháp luật, bởi đã đến lúc tư duy về sự tôn nghiêm của pháp luật không còn chỉ nên hiện hữu qua những khẩu hiệu nữa, mà nó phải từng bước được kiểm chứng hiệu quả qua từng vụ việc bằng thước đo của sự công bằng và tính minh bạch vì suy cho cùng bản chất của pháp luật chính là thước đo để giữ cho sự cân bằng quyền lực giữa nhà nước với quyền tự do của chính công dân nước mình.
Với mong muốn tiến trình cải cách tư pháp cần được bao phủ một cách rộng rãi và mang tính thường xuyên, thay vì chỉ áp dụng cho một số vụ án đặc thù hay vụ án điểm, có lẽ đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy khi cho rằng pháp luật do duy nhất nhà nước đặt ra và mang tính mệnh lệnh áp đặt lên các chủ thể trong xã hội sang tư duy pháp luật là sự thỏa thuận giữa nhà nước và người dân để kiến tạo xã hội bởi trong tác phẩm Khế ước xã hội, triết gia Jean-Jacques Rousseau từng cho rằng “Người dân chỉ thực sự tự do khi họ tuân theo những định luật do chính mình đặt ra”.
Một khi người dân được tham gia góp ý và phản biện vào các dự án luật một cách thực chất thì họ sẽ tự nâng cao tính tuân thủ, bởi một khi họ không còn mang nặng tâm lý coi pháp luật như là một rào cản với các quyền năng của họ, họ thấy pháp luật đóng vai trò cảnh báo và kiến tạo cho tự do sáng tạo thì rõ ràng nhà nước sẽ giảm được nguồn lực để cưỡng chế, nhà nước chỉ phải tập trung can thiệp khi có vi phạm lợi ích chung.
Tính thực thi pháp luật có hiệu quả hay không là dựa trên đánh giá của người dân về mức độ tin cậy, chứ không phải do tính hoàn hảo của pháp luật. Do đó, cần nhận thức để mạnh dạn “gạn đục” những bất cập, đẩy lùi sai phạm nhằm “khơi trong” dòng chảy pháp luật để niềm tin của người dân không còn bị vẩn đục bởi những lo toan về án toàn pháp lý, mở toang cơ hội tự do sáng tạo đóng góp cho công cuộc phát triển kinh tế xã hội của đất nước.
Luật sư PHAN KHẮC NGHIÊM
Công ty Luật TNHH NPK Quốc tế
